Дегенмен балалар арасындағы зорлық-зомбылық, әлімжеттік, суицид секілді кеселдің статистикасы кемімей тұр. Мамандардың айтуынша, мәселенің ушығуының бір себебі – балалар мен жасөспірімдер арасындағы аутоагрессивті мінез-құлық, яғни психикадағы бұзылыс және жан дүниесіндегі бұлқыныс. Ал жанның сау, сананың сергек болуы үшін әуелі сауатты психологтың көмегі ауадай қажет. Бірақ көбіміз психиатрия, психология және психотерапия дегеннің не екенін біле бермейміз. Жалпы, бұл ауқымды тақырып болғандықтан, біз «Алаңда» өскелең ұрпақтың жан саулығы мен сана сергектігіне қатысты сұрақтарға жауап іздеп көрдік.
Психология гуманитарлық ғылым емес
– Алдымен психика мен психологияның айырмашылығы және аутоагрессивті мінез-құлық, психологиялық денсаулық мәселелері туралы білсек…
Алтынай ЕСҚАЛИЕВА,
Республикалық психикалық денсаулық
ғылыми-практикалық
орталығының бас директоры:
– 2021-2025 жылдарға арналған «Дені сау ұлт» әрбір азамат үшін сапалы және қолжетімді денсаулық сақтау» Ұлттық жобасын іске асыру шеңберінде жүргізілген зерттеудің кейбір нәтижелеріне сәйкес елімізде мінез-құлқы психикалық бұзылған (ауытқуы бар) 204 408 адам бар болса, оның 44 781-і – кәмелет жасына толмаған балалар мен жасөспірімдер. Яғни, бұл еліміз бойынша психиатр-дәрігердің динамикалық байқауында тұратын психикалық бұзылушылық диагнозы бар адамдардың санын көрсетеді. Егер психологиялық бұзылушылықтар туралы айтатын болсақ, онда олар психикалық ауру диагнозы жоқ, бірақ белгілі бір өмірлік оқиғалардан туындаған рухани ыңғайсыздық жай-күйі бар адамдарда пайда болады.
ДДҰ-ның анықтамасына сүйенсек, психикалық денсаулық кез келген әлеуметтік қызметке әсер етеді. Психикалық денсаулық – бұл адамдарға өмірдегі стрестік жағдайларды жеңуге, өз әлеуетін іске асыруға, табысты оқуға, жұмыс істеуге және қоғамға үлес қосуға мүмкіндік беретін психикалық әл-ауқаттың жай-күйі.
Әлия МӘМБЕТАЛИНА,
психология ғылымдарының кандидаты,
қауымдастырылған пофессор,
ЕҰУ-нің психология кафедрасының меңгерушісі:
– Психика – бұл мидың объективті шындықты бейнелеу қасиеті, оның мақсаты – психикалық бейненің қалыптасуы, ол субъектінің қызметі мен мінез-құлқын реттейді. Психология туралы айтатын болсақ, ол мидың функциясы ретінде психиканың дамуының заңдылықтарын, механизмдерін және факторларын зерттейді. Қоғамдағы көптеген проблемалар адамдарды әртүрлі психикалық денсаулық бұзылыстарына әкелуде.
Қазіргі уақытта мен Бостон балалар ауруханасының психиатрия департаментінде ғылыми тәжірибеден өтіп жатырмын, ол Гарвард медициналық мектебіне тиесілі. Мұнда байқағаным, пациенттер арасында мазасыздық, депрессия, суицидальды әрекеттер, назар тапшылығы мен гиперактивтілік синдромы, аутизм, посттравматикалық стрестік бұзылыс, аутизм секілді диагнозбен тіркелгендер көп кездеседі. Бұл диагноздар біздің балалар арасында да көп кездесетін ұқсас проблема деп ойлаймын. Сондықтан аутоагрессивті және суицидальды мінез-құлық бойынша арнайы зерттеу жүргізген абзал. Өзім маман ретінде осы аутоагрессивті және суицидальды мінез-құлық бойынша арнайы зерттеу жүргізіп, әлеуметтік желілердің мазмұнын сараптау барысында жасөспірімдердің жан дүниесін айран-асыр қылып, санасын сергелдеңге салатын ақпараттың көптігіне, салдарынан өз-өзіне зияны тиетін күйзеліс пен ауытқушылықтың артқанына куә болдым.
Сымбат АБДРАХМАНОВА,
Назарбаев университетінің психологы:
– Иә, бұл өте маңызды сұрақ. Жалпы, «психика» және «психология» терминдері жиі шатастырылады, бірақ олардың мағынасы әртүрлі. Психика – бұл адамның ішкі дүниесі, ойлау, сезіну, қабылдау, есте сақтау және мінез-құлықты реттеу қабілеті. Ол біздің қоршаған ортаға бейімделуімізге, ақпаратты өңдеуге және өмірлік жағдайларға жауап беруге мүмкіндік береді. Психика – адамға ғана емес, жануарларға да тән биологиялық құбылыс.
Ал психология – бұл психиканы зерттейтін ғылым. Яғни, психология адамның эмоцияларын, ойлау процесін, мінез-құлқын, тұлғалық ерекшеліктерін және қоғаммен қарым-қатынасын зерттейтін ғылыми сала. Психология психиканың қалыпты және патологиялық ерекшеліктерін зерттейді, сонымен қатар адамның күйзеліс жағдайларынан шығуына көмектесетін әдістерді дамытады.
Аутоагрессивті мінез-құлық – адамның өзіне зиян келтіруі немесе өз өміріне қауіп төндіруі. Бұл құбылыс түрлі формада көрінеді: өз-өзін жарақаттау, тамақты әдейі шектен тыс тұтыну немесе бас тарту (анорексия, булимия), тәуекелге бел буу, тіпті суицидке бейімдік. Мұндай мінез-құлықтың себептері әртүрлі. Балалар мен жасөспірімдер арасында аутоагрессияның көбеюі қазіргі қоғамның әлеуметтік қысымымен, жоғары талаптармен, интернет пен әлеуметтік желілердің әсерімен байланысты болуы мүмкін.
Психологиялық денсаулық – жалпы адамның өмір сапасына тікелей әсер ететін фактор. Ең бастысы – психикалық денсаулық туралы ақпаратты тарату және осы тақырып төңірегіндегі стигманы жою. Әрбір адам психологиялық көмек сұрауға құқылы және бұл – қалыпты жағдай.
Әлемде педагог-психолог деген ұғым жоқ
– Психологиялық денсаулық мәселесінің әлеуметтік проблемаға айналуының себебі неде? Кейбір сарапшы мамандар елімізде психолог маман дайындау жүйесін өзгерту керек дейді. Неге?…
Алтынай ЕСҚАЛИЕВА:
– Психикалық бұзылушылықтардың (аурулардың) даму себептері әртүрлі және сыртқы факторларға тікелей байланысты емес «эндогендік» және қандай да бір қолайсыз сыртқы факторлардың әсерінен туындайтын экзогендік болып бөлінеді. Эндогендік бұзылушылықтар әдетте созылмалы сипатқа ие, ал экзогендік бұзылушылықтар уақытша сипатқа ие, бірақ тиісті емделусіз процестің созылмалы болуына әкелуі мүмкін. Психиатр-дәрігердің байқауында тұрған балалардың жалпы санының негізгі бөлігін эндогендік бұзылушылықтары бар балалар құрайды, бұл динамикалық байқауды белгілеу өлшемшарттарына негізделген. «Динамикалық байқау ауыр, тұрақты, жиі асқынатын ауыр көріністері бар созылмалы немесе ұзаққа созылған бұзылушылықтан зардап шегетін адамға белгіленуі мүмкін» («Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 176-бабының 2-тармағы).
Алдын алу шаралары туралы айтар болсақ, қазіргі уақытта әзірленіп жатқан «Психологиялық көмек туралы» заң психологиялық көмек көрсету саласында мемлекеттік саясатты және мемлекеттік реттеуді қалыптастыру және қамтамасыз ету, психологиялық қызметтердің жұмыс істеу ережелерін айқындау, мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдардың психологиялық көмек көрсету саласындағы өкілеттіктерін бекіту, жалпы үйлестіруді қамтамасыз ететін уәкілетті органды айқындау және Ведомствоаралық үйлестіру кеңесін құру секілді негізгі міндеттерді қамтуы керек деген ұсынысымыз бар. Бұл міндеттерді іске асыру психологиялық көмек көрсету сапасын, оның ішінде мамандарды (психологтарды) даярлау мен біліктілікке қойылатын талаптарды біріздендіру жолымен арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар заң қабылданғаннан кейін психологиялық қызметтері бар ведомстволық бұйрықтарды (денсаулық сақтау, білім беру, қарулы күштер және т.б.) әзірлеу және енгізу қажет болады.
Жалпы алғанда, мемлекеттік ұйымдарда, атап айтқанда денсаулық сақтауда психолог мамандарға қойылатын біліктілік талаптары және олардың функционалдық міндеттері нақты регламенттелген. Бірақ ғылыми-дәлелді негізі бар диагностика мен түзетудің жаңа әдістерін бейімдеу және енгізу қажет болады.
Әлия МӘМБЕТАЛИНА:
– Психологияны жан туралы ғылым ретінде анықтау — бұл тарихқа дейінгі анықтама, ол Аристотельдің «Жан туралы» трактатымен байланысты. Сондықтан біз көбінесе психиканың бұзылуының мәнін немесе халық арасында айтылатындай, жанның бұзылуының себебін қарастырамыз. Себептер көп болуы мүмкін, бірінші кезекте, тұқымқуалаушылық факторы, екінші – орта мен қоршаған ортаның жеке тұлғаға қысым көрсетуі, үшінші, мидың органикалық зақымдануы және психиканың бұзылуына әкелетін көптеген факторлар бар.
Иә, кейбір сарапшылардың даярлық сапасы туралы айтқан пікірлерімен келісуге болады, бірақ барлық сарапшылар шынымен сарапшы емес екенін ұмытпаңыздар. Сарапшылар өздері туралы өте жоғары пікірде және мақтанышпен айтады. Мысалы, 30 жыл бойы осы салада жұмыс істеп, психолог мамандығы бойынша білім алып, білім беру мен салада жұмыс істеп, қауымдастырылған профессор атанып, мен, бәлкім, алғаш рет өз салам бойынша сараптамалық қорытынды ұсынып отырмын.
Дегенмен елдегі психологтар даярлау жүйесіне өзгерістер енгізу қажеттілігі туралы көптен бері айтып жүрмін. «Білім саласында психолог» атты жаңа білім беру бағдарламасын енгізу, мектеп психологтарын даярлау туралы бұрын да өз ұсынысымды жасағанмын. Өйткені әлемнің ешбір елінде педагог-психолог мамандығы жоқ, тек ТМД елдерінде ғана кездеседі. Біздің көршілеріміз, өзбек психологтары үш жыл бұрын педагог-психолог мамандығын жойып, практикалық психологтарды даярлау бағдарламасын енгізді. Психологты оның маңызды құзыреттерімен психолог дайындауы керек, заңгерді – заңгер, дәрігерді – дәрігер дегендей…
Сондай-ақ елімізде нақты мамандардың жетіспеушілігі бар. Қазір бізде жеке жоғары оқу орындары әлсіз материалдық-техникалық базамен болса да жыл сайын әр курсқа 200 студент қабылдап, педагог-психологтарды дайындап жатыр, ал Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде жоғары рейтингті әлемдік университеттердің тәжірибесін зерттей отырып ашқан үш зертхана жұмыс істеп тұр және «Психология» білім беру бағдарламасына ҰБТ бойынша 100 балдық көрсеткішпен талапкерлерді қабылдап, мамандар дайындайды.
Сымбат АБДРАХМАНОВА:
– Адам психологиясының, әсіресе жасөспірім психологиясының бұзылуы – бұл күрделі және көпфакторлы процесс. Оған биологиялық, әлеуметтік, психологиялық және генетикалық себептер әсер етеді. Қазақстанда кейбір адамдар психикалық денсаулық мәселелерін мойындауға қорқады немесе ұялады. Бұл да мәселені ушықтыратын факторлардың бірі. Қазіргі таңда елімізде психологиялық қызметке деген сұраныс жоғары болғанымен, сапалы маман тапшылығы байқалады. Оның бірнеше себебі бар. Біріншіден, оқу бағдарламаларының жеткіліксіздігі, теориялық білімге көп мән беріледі де, практика аз. Салдарынан, көптеген түлектер нақты психотерапиялық әдістерді білмейді және оларды қолдану тәжірибесі жоқ. Екіншіден, мамандыққа бейімдеу мәселесі. Кейбір мамандар психологияны гуманитарлық ғылым ретінде ғана оқиды, бірақ оларда клиникалық немесе қолданбалы психология тәжірибесі жоқ. Біліктілікті арттыру курстары жетіспейді. Қазақстанда кәсіби қайта даярлау, супервизия жүйесі толық дамымаған. Психолог мамандар біліктілігін жетілдіру үшін көбінесе шетелдік тренингтерге жүгінеді. Үшіншіден, қоғамдағы көзқарас, көптеген ата-аналар, мұғалімдер немесе мемлекеттік қызметкерлер психологтың рөлін дұрыс түсінбейді. «Психолог – тек кеңес беруші» деген қате пікір қалыптасқан.
Қазір, әсіресе балалар мен жасөспірімдер психологиясы, психотерапия, клиникалық психология саласында білікті мамандар жетіспейді. Сапалы психолог маманға қойылатын талаптар өте жоғары болуы керек, себебі ол – адам тағдырына тікелей әсер ететін мамандық. Сондықтан елімізде кәсіби білім мен үздіксіз даму, студенттерді нақты жұмысқа бейімдеп, тәжірибе жинақтауына мүмкіндік беру, супервизия, интернатура, клиникалық практика жүйесін күшейту маңызды. Сонымен қатар этикалық нормалар мен жауапкершілік – психолог науқастың құпиялылығын сақтай білуі және кәсіби этиканы қатаң ұстануға тиіс. Эмпатия мен эмоционалдық тұрақтылық – психолог басқа адамның жағдайын түсініп қана қоймай, оны дұрыс бағытқа жетелеуі керек. Бірақ сонымен қатар өзінің эмоционалдық шекарасын сақтай білуі де маңызды. Жүйелі ойлау қабілеті – клиенттің жағдайын тек бір қырынан қарамай, оның өмірлік контексін ескере отырып талдау жасай білу. Сондықтан елімізде психологиялық білім беру жүйесін реформалау қажет. Клиникалық және қолданбалы психологияға көбірек көңіл бөліп, мамандарды тәжірибеге негізделген әдістермен оқыту маңызды. Сонда ғана бізде шынымен сапалы мамандар қалыптасады.
фото: ChatGPT жасады
Психологиялық саулықтың кепілі – сапалы өмір
– Сіздіңше, жасөспірімдер арасындағы қылмыстың алдын алу және баланың психологиялық денсаулығын қамтамасыз ету үшін қандай шаралар қарастырылуы керек?
Алтынай ЕСҚАЛИЕВА:
– Қазіргі күні психологиялық қызмет туралы заң қабылданғалы жатыр. Балалар мен жасөспірімдердің денсаулығын, мінез-құлық әдеттерін, физикалық және психологиялық әл-ауқатын мониторингтеу жүйесін енгізу мәселесі жоспарда тұр. Менің ойымша, бұл жүйені енгізу болашақтың еншісінде. Денсаулық сақтау жүйесінде денсаулықтың жай-күйін бағалау мақсатында әртүрлі жас топтары үшін әртүрлі скринингтер жүргізіледі. Психологиялық әл-ауқатты бағалау ведомствоаралық деңгейде жүргізілуі керек, өйткені психологиялық әл-ауқат мәселелерін шешу, өмір сүру сапасын жақсарту, балалар мен жасөспірімдерді әртүрлі сауықтыру секцияларына тарту және басқа да мәселелерді шешуге байланысты екенін ескеруіміз керек.
Әлия МӘМБЕТАЛИНА:
– Бала құқығын қорғау, жасөспірімдер арасындағы қылмыстың алдын алу және олардың психикалық денсаулығын қамтамасыз ету – бұл жүйелі көзқарасты талап ететін кешенді міндеттер, яғни білім беру, психологиялық қолдау, құқықтық қорғау және әлеуметтік қолдауды қамтитын біріктірілген тәсіл. Бұл шаралар балалар арасындағы қылмыс қаупін азайтуға және әрбір қазақстандық баланың дамуы үшін сау және қауіпсіз орта қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл мақсаттарға жету үшін қандай шаралар қажет десек, алдымен бұл – білім беру және тәрбие. Сосын психологиялық және әлеуметтік қолдау мен қорғау, заңнамалық және саяси шараларды жетілдіру, ҮЕҰ және халықаралық ұйымдармен ынтымақтаса жұмыс істеу, халықаралық халықаралық стандарттар мен тәжірибелерді пайдалану, тәжірибе алмасу секілді нақты бағдарланған жүйе қажет.
Сымбат АБДРАХМАНОВА:
– Бұл өте маңызды және кешенді тәсілді талап ететін мәселе. Баланың құқығын қорғау, оның психологиялық саулығын қамтамасыз ету және жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу – бір-бірімен тығыз байланысты факторлар. Атап айтар болсақ, бала құқығын қорғау үшін – кез келген баланың қауіпсіз ортада, психологиялық қолдау алып, өз құқықтарын білетіндей өсуі маңызды. Қазіргі қоғамда балалар көбіне тұрмыстық зорлық-зомбылыққа, буллингке және әлеуметтік әділетсіздікке ұшырайды. Сондықтан балалар құқықтық сауаттылығын арттыру қажет. Бұл бағытта мектептерде құқықтық білім беру курстарын енгізген дұрыс. Ата-аналарды, мұғалімдерді және тәрбиешілерді балаларға қалай дұрыс қолдау көрсетіп, зорлық-зомбылықтың алдын алу керектігін үйрететін тренингтер ұйымдастырылса… Әлеуметтік қызметтер мен құқық қорғау органдарында, егер бала қауіп-қатерге ұшыраса, оған шұғыл түрде психологиялық және құқықтық көмек көрсету жүйесі қалыптасуы тиіс. Ал жасөспірімдер арасындағы қылмыстың алдын алу үшін олардың отбасындағы жағдайын, психологиялық мәселелерін және қоршаған ортасын зерттеу керек және отбасымен жұмыс істеу керек.
Мектептегі психологиялық қызметті күшейту қажет. Психологтар тек проблемалар туындағанда емес, алдын алу жұмыстарына да көп көңіл бөлуі тиіс. Баланың психологиялық денсаулығын қамтамасыз ету үшін эмоциялық интеллект пен психологиялық тұрақтылықты дамыту бойынша мектеп бағдарламасына арнайы курстар енгізілуі қажет. Әрбір мектепте буллингпен күрес стратегиясы болуы тиіс. Сонымен қатар жасөспірімдерге психологиялық көмек көрсететін орталықтар мен сенім телефондарының жұмысын жақсарту қажет. Көптеген балалар өз мәселелерін ата-анасына немесе мұғалімдеріне ашық айта алмайды, сондықтан олар үшін қолжетімді анонимді көмек арналары болғаны дұрыс. Бұл мәселелерді шешу үшін кешенді, жүйелі тәсіл қажет. Балалардың құқықтарын қорғау, олардың психологиялық саулығын қамтамасыз ету тек психологтар мен мұғалімдердің ғана міндеті емес. Бұл – мемлекет, қоғам, ата-аналар және сарапшылар бірлесіп шешетін күрделі мәселе.
Дайындаған
Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ