Елімізде автокөлік нарығын көлеңкелі импорттан тазарту мәселесі қайта күн тәртібіне шықты.
Үкімет басшысы Олжас Бектенов Қаржы министрлігі мен Өнеркәсіп және құрылыс министрлігіне көліктерді заңсыз әкелуге жол бермеудің кешенді шараларын әзірлеуді тапсырды. Жаңа тәсіл 1 — қыркүйектен бастап іске қосылуға тиіс.
Бұл шешімнің астарында тек кедендік бақылауды күшейту емес, елдегі автомобиль нарығын ретке келтіру, тұтынушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және отандық өндірісті қорғау мәселелері жатқаны анық.
Жалпы, Қазақстанның автомобиль нарығында шетелден жеке тәртіппен немесе делдалдық схемалар арқылы әкелінетін көліктердің үлесі айтарлықтай екен. Әсіресе, Қытай, Грузия, Армения және басқа да елдерден жеткізілетін көліктерге сұраныс жоғары. Мұндай көліктердің бір бөлігі заң талаптарына сәйкес рәсімделсе, енді бір бөлігі кедендік төлемдерді айналып өту немесе техникалық талаптарды толық орындамау арқылы нарыққа шығуы мүмкін.
Үкіметтің мәліметінше, қазіргі таңда Қазақстан аумағына заңсыз әкелінген және техникалық әрі экологиялық талаптарға сәйкес келмейтін көліктердің фактілері тіркеліп отыр. Бұл жерде мәселе тек бюджетке түспей қалған кедендік төлемдерде емес. Қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін көліктің жолға шығуы жол-көлік оқиғаларының тәуекелін арттырады. Ал экологиялық стандарттарға сәйкес келмейтін ескі автомобильдер ауа сапасына қосымша салмақ түсіреді.
Премьер-министрдің тапсырмасынан байқалғандай, мәселенің бір себебі кеден заңнамасы нормаларын қолданудағы құқықтық олқылықтарда болуы мүмкін. Демек, алдағы уақытта мемлекеттік органдардың міндеті тек бақылауды күшейту емес, заң талаптарын бірыңғай түсіндіру және бірізді қолдану болуы керек.
Егер бір көлік түріне әртүрлі өңірде немесе әртүрлі жағдайда әрқалай талап қойылса, бұл нарықтағы түсініксіздікті күшейтеді. Сондықтан 1- қыркүйектен бастап енгізілетін жаңа тәртіптің нақты, ашық әрі алдын ала түсіндірілгені маңызды. Бұл жерде заң талабын халық арасында түсіндіру жұмысының маңызы ерекше. Өйткені, «сұр» импортқа қарсы шаралар ең алдымен қарапайым азаматтарға әсер етуі мүмкін. Көлік сатып алатын адам осы заңсыз схеманың қатысушысы болмауы үшін көліктің шығу тегі, кедендік рәсімделуі және техникалық сәйкестігі туралы ақпаратқа оңай қол жеткізуі тиіс.
Жалпы, Бектеновтің бұл тапсырмасының отандық нарыққа ықпалы қандай болмақ?
Әлбетте, көлеңкелі импорттың қысқаруы заңды жұмыс істейтін дилерлер мен автокөлік өндірушілер үшін оң әсер беруі мүмкін. Себебі, ресми импорттаушылар кедендік баж, салық және басқа да міндетті төлемдерді төлейді, ал «сұр» нарықтағы көліктер мұндай шығындардан жалтаруы ықтимал.
Алайда, нарықты тек әкімшілік шектеулер арқылы реттеу жеткіліксіз. Егер ресми автокөліктің бағасы халықтың сатып алу мүмкіндігінен тым жоғары болса, азаматтар арзан балама іздеуді бәрібір жалғастырады. Сондықтан көлеңкелі импортты азайтудың тиімді жолы ретінде бақылауды күшейтумен қатар, заңды нарықтағы бәсекені арттыру, көлік бағасын қолжетімді ету және рәсімдеу шараларын жеңілдету күн тәртібіне шығады.
Тоқетерін айтқанда, тұтынушы неге дайын болуы керек? Бастысы, 1 — қыркүйектен кейін шетелден көлік әкелуді жоспарлаған азаматтар үшін басты талап заңдылық пен техникалық сәйкестікті алдын ала тексеру болмақ. Яғни, көліктің кедендік мәртебесі, құжаттары және техникалық регламенттерге сәйкестігі күмән тудырмауы керек. Бұл ретте мемлекеттік органдар нақты алгоритм ұсынады деген үміт бар. Азамат көлік сатып алар алдында оның Қазақстанға заңды түрде әкелінгенін бір ғана цифрлық жүйе арқылы тексере алса, онда алаяқтық пен көлеңкелі схемалардың жолын кесуге мүмкіндік артады.
Ол үшін Үкіметтің жаңа шаралары бақылауды күшейтумен ғана шектелмей, көлік нарығын ашық әрі түсінікті етуге бағытталуға тиіс. Ең бастысы заңды көлік сатып алған азамат пен заңсыз схемамен айналысатын делдалдың арасын нақты ажырату қажет.
Қорыта айтқанда, жаңа талаптар ашық түсіндіріліп, барлық қатысушыға бірдей қолданылса, онда 1 — қыркүйектен кейінгі өзгерістер Қазақстандағы автомобиль нарығын көлеңкеден шығарудың маңызды қадамына айналуы мүмкін. Ал егер талаптар күрделеніп, заңды рәсімдеу қымбат әрі қиын бола түссе, бұл керісінше көлеңкелі нарықтың жаңа жолдарын іздеуіне әкелуі ықтимал. Сондықтан басты міндет тыйым салу емес, заңды нарықты азаматтар үшін тиімді әрі қауіпсіз ету екенін естен шығармау керек.